Isang dambuhalang tagumpay sa sining ng pelikula ang The Odyssey (2026) ni Christopher Nolan. Bagaman napakamahal na ng halaga ng sine sa kasalukuyang panahon, isa itong biswal na hiyas na nararapat panoorin sa pinakamalaking telon hangga’t maaari. Ngunit sa ilalim ng nagngangalit na alon ng Dagat Mediteranyo o sa sindak na dulot ng Cyclops o sa bigat ng modernong pagganap na dala ni Matt Damon, may kuwentong pumipintig sa isang napakapamilyar na paraan.
Ang panonood ng The Odyssey sa pamamagitan ng matang Pilipino ay parang nakararanas ng matinding déjà vu. Para sa isang kulturang hinubog ng pangingibang-bansa, walang-katapusang pagtitiis, at pagkakawatak-watak ng pamilya, ang sampung taong pakikipagsapalaran ni Odysseus para lang makauwi ay hindi lang kuwento ng mitolohiyang Griyego—ito mismo ang buhay at kalagayan ng modernong Pilipino.
Ang Mito ng Bagong Bayani: Si Odysseus Bilang ang Ulirang OFW
Ang pinakamabilis at pinakamatinding koneksyon ng pelikula ni Nolan sa buhay-Pilipino ay ang karakter mismo ni Odysseus. Siya ay isang lalaking nakakulong sa isang walang-awa at nakapapagod na pagpapatapon sa sarili. Sa pelikula, mariing ipinakita ni Nolan ang sikolohikal na epekto ng pagkakahiwalay ni Odysseus sa kanyang bayan; hindi lang siya lumalaban sa mga halimaw, kundi lumalaban din siya sa oras, sa distansya, at sa unti-unting paglaho ng alaala ng tahanang kanyang iniwan.
Ito ang salamin ng totoong buhay ng milyun-milyong Overseas Filipino Workers (OFWs), ang ating mga bagong bayani. Katulad ni Odysseus na umalis ng Ithaca para lumaban sa digmaan sa Troy para sa kanyang bayan, ang OFW ay umaalis din sa Pilipinas para lumaban sa isang digmaang pang-ekonomiko sa dayuhang lupain. Pareho silang ginagabayan ng iisang layunin: ang buhayin, protektahan, at sa huli ay balikan ang pamilyang kanilang minamahal.
Kapag nakatulala si Odysseus (Matt Damon) sa karagatan habang nakakulong sa isla ng Ogygia, sinumang Pilipinong nanonood ay makikita ang mukha ng ating mga tita, tito, ina, at ama na nagpupuyat habang nakatingin sa bintana ng mga matataas na gusali sa Hong Kong, Dubai, o Singapore. Ang mga halimaw na hinarap ni Odysseus—ang mapanlinlang na akit ni Circe o ang nakaparalisang pagkalimot na dala ng mga Lotus-Eater—ay madaling maitumbas sa mga panganib ng pangingibang-bansa ngayon: (1) Ang tuksong makiangkop nang tuluyan sa dayuhang kultura at limutin ang sariling pinagmulan. (2) Ang mabigat at mapag-isang depresyon ng pagiging dayuhan sa ibang bansa at; (3) Ang mga burukrasya, kahirapan sa bayang babalikan at pisikal na hadlang na nagpapatagal sa pag-uwi nang maraming taon, o dekada.
Si Penelope at Telemachus: Ang Dalubkatawan ng Wasak na Tahanan ng Pilipino
Habang nakikipaglaban si Odysseus sa malalaking alon, ang bigat ng emosyon ng pelikula ay pasan naman nina Penelope (Anne Hathaway) at Telemachus (Tom Holland) sa Ithaca. Mahusay na ipinakita ni Nolan na ang Ithaca ay hindi isang marangyang kaharian na naghihintay sa kanilang hari, kundi isang gumuguhong bahay na kinatatawanan ng mga mapagsamantalang manliligaw/dayuhan na unti-unting nagpapasasa sa kanilang yaman.
Ang bahaging ito ng kuwento ay napakasakit tanggapin para sa mga pamilyang Pilipino. Kapag ang isang magulang ay umalis ng Pilipinas para magtrabaho sa abroad, ang pamilyang naiwan ay parang nakabinbin sa hangin. Si Penelope ang sumasalamin sa nakatutunaw at mapag-isang dusa ng asawang naiwan—na kadalasan ay ang ina na mag-isang nagtataguyod sa bahay, nagpoprotekta sa mga anak laban sa mga mapagsamantalang tao sa lipunan, at nagkukunwaring matatag kahit na nadudurog ang puso sa tindi ng pangungulila.
Si Telemachus naman ang kumakatawan sa “anak ng OFW.” Ipinakita ni Tom Holland ang isang binatang puno ng kumplikadong emosyon—may galit, may pangungulila, at may matinding pressure. Lumaki siya sa ilalim ng anino ng isang tanyag na ama na halos hindi niya matandaan, at napilitang ipagtanggol ang kanilang tahanan bago pa siya maging handa. Sa pang-araw-araw na buhay ng Pilipino, ito ang realidad ng milyun-milyong bata na lumalaki sa pamamagitan lamang ng video calls at remittance slips. Lumalaki silang walang ama o ina sa tabi, napipilitang magmatured nang maaga, nakalantad sa nauusong karahasan (maging sa sariling paaralan) at pasan ang bigat ng sakripisyo ng magulang habang nahihirapan ding kilalanin ang sarili.
Ang Kultura ng Pagbabalik at Pag-uwi
Sa kaibuturan nito, ang The Odyssey ay isang paggalugad sa konsepto ng nostos—ang sinaunang salitang Griyego para sa pagbabalik-bayan. Sa kulturang Pilipino, ito ang ating pinakamalalim na mithiin: ang konsepto ng pagbabalik o pag-uwi.
Mayroong sagradong ritwal sa buhay-Pilipino kapag may umuuwing mahal sa buhay. Nakikita natin ito tuwing Disyembre sa arrival terminal ng NAIA—ang mga luha, ang mahihigpit na yakap, at ang mabibigat na balikbayan box na puno ng mga tsokolate at gamit na ibinibigay para punan ang mga panahong nawala. Ang huling bahagi ng pelikula ni Nolan, na nagpapakita ng matinding gulo at tensyon sa pagbawi ni Odysseus sa kanyang tahanan, ay naglalarawan sa isang masakit at madalas ay hindi pinag-uusapang katotohanan ng pag-uwi ng OFW: ang bahay na iniwan mo ay hindi na pareho ng dati, at ikaw na bumalik ay hindi na rin ang taong umalis.
Nang sa wakas ay makatayo si Odysseus sa kanyang lumang bulwagan, puno siya ng sugat, trauma, at hindi na siya nakikilala ng sarili niyang aso at mga tauhan. Ipinapakita nito ang mapait na katotohanan sa Pilipinas. Kapag ang isang balikbayan ay tuluyan nang nagretiro at umuwi, ang adjustment ay hindi madali. Ang mga anak ay nagiging estranghero; ang asawa ay natutong mabuhay nang mag-isa; ang nagbabalik na bayani ay madalas nakararamdam na para siyang dayuhan sa sarili niyang sala. Nagbabala ang pelikula na ang paglalakbay ay hindi natatapos sa pagtapak mo sa sarili mong lupa; ang pinakahuling pinakamahirap na laban ay ang muling pakikibagay.
Hatol: Maganda ba ang The Odyssey para sa Manonood na Pilipino?
Mahusay ang pagkakagawa na hindi maipagkakaila sa laki ng ginastos na badyet para dito. Ngunit isa rin itong salamin kung pakalili-miin. Nakagawa si Christopher Nolan ng isang obra maestra sa pelikula, ngunit kung ihahalintulad sa buhay ng isang balikbayan, higit pa ito sa galing ng teknolohiya. Hindi na ito isang malayong epiko ng kanluranin tungkol sa mga diyos at halimaw; maaring isa itong personal at napakatumpak na komentaryo sa pangingibang-bansa ng mga Pilipino.
Pinipilit tayo nitong tingnan ang ating pang-araw-araw na buhay at suriin ang sistema na pumipilit sa sarili nating mga “Odysseus” na maglayag sa mapanganib na karagatan upang hanapin ang sariling katuturan palayo sa sariling bayan, mayaman ngunit pinagsasamantalahan. Binibigyang-halaga din nito ang mga tahimik na luha sa mga sulok ng bahay, at pinararangalan ang kahanga-hanga ngunit masakit na katatagan ng pamilyang Pilipino.
Ang The Odyssey ay isang obra maestra, hindi dahil dinala tayo nito sa isang pantasya ng sinaunang mundo, kundi dahil sinasalamin nito kung ano ang buhay at nararamdaman ng malaking bilang ng mga Pilipinong nangingibang bayan na pangunahing kalakal ng mga naghahari-harian.
