Sa mahabang kasaysayan ng kilusang kabataang estudyante, hindi na bago sa pandinig ang pangalang Edgar “Edjop” Jopson. Batikang lider-estudyante at tagapangulo ng National Union of Students of the Philippines (NUSP), kalaunan ay organisador ng mga manggagawa sa makasaysayang welga ng La Tondeña, at sa huli’y organisador sa komunidad at kanayunan sa Mindanao. Hindi alintanang tinahak niya ang masalimuot na buhay ng isang rebolusyonaryo noong kasagsagan ng Batas Militar.
Waring naimortalisa na ang hindi matatawarang ambag ni Edjop sa pambansa-demokratikong pakikibaka ng sambayanang Pilipino. Hindi normal na landas ang mangahas na baguhin ang lipunan sa radikal na pamamaraan. Sa pagbaybay sa maikli ngunit makabuluhang buhay ni Edjop, maaaninag ang pagkamulat ng isang nakaaalwan at ideyalistang estudyante mula sa Ateneo tungo sa isang lider-masang pinanday ng kampanya at pakikibaka para sa pambansang demokrasya. Na ito ay isang desisyong inanak mula sa sakripisyo at literal na dugo at pawis. “Buhay man ay ialay”, tulad ng madalas na panata ng mga aktibista’t rebolusyonaryo.
Marahil ito ang thesis na nais palitawin ng pelikulang Edjop ni Katski Flores. Isang biopic na humalaw ng inspirasyon sa tunay na kasaysayan ng buhay ni Edgar Jopson, sinikap isabuhay ng pelikula ang tao sa likod ng pigurang si Edjop. Subalit sa kabuuang daloy ng pelikula, hindi rin mapigilang paglimian kung epektibo bang gamitin ang punto-de-bista ni Joyette, ang anak na literal na tinakbuhan ang legasiya ng kanyang ama?
Pagbibigay-katauhan sa isang “konsepto”
Isang creative choice na nga siguro ang paggamit sa lente ni Joyette (Jodi Sta. Maria) upang makilala at maunawaan ang kanyang “tats” na si Edjop (Elijah Canlas). Sa pagbaybay sa pelikula, na nahahati sa flashbacks ng buhay ni Edjop at buhay ni Joyette, nakikita ang kontradiksyon ng anak na kilalanin ang ama. Paano nga naman niya kikilalanin ang ama na hindi niya maalala nang hindi nakukulayan ng hinanakit o pagkadismaya sa mga naging desisyon niya sa kanyang buhay? Sa mata ni Joyette, marami mang bersyon ng Edjop, ang nangingibabaw sa kanya ay ang Edjop na wala na.
Isinabuhay sa pelikula ang matagal na proseso ni Joyette sa pag-unawa sa legasiya ng kanyang ama. Marahil, ang pagiging atleta ang pamamaraan para mapagdugtong ang pagkakapareho ng mag-ama: ang ambisyon na mag-ambag ng legasiya sa bayan. Marahil, si Joyette ang ginamit na punto-de-bista ng direktor para maging relatable ang pagkilatis sa isang pigura ng aktibismo, dahil hindi niya direktang nakasalamuha ang ama at mas “obhetibo” ang pagkilala niya kay Edjop bilang isang indibidwal.
Kung ito man ang intensyon, lumabas na hindi rin epektibong nagamit na behikulo si Joyette, dahil may bahid na ng prejudice ang pagkakasulat sa karakter na ito. Sa buong pelikula, waring tinatakbuhan ni Joyette ang katotohanan na rebolusyonaryo ang kanyang ama. Hindi rin malinaw sa pelikula kung paano nabagtas ni Joyette ang pagkilala sa buhay at pakikibaka ni Edjop, liban na lang sa huling minuto ng pelikula na inamin niyang para sa kanya, isang “konsepto” ang kanyang ama at kalauna’y kinilala niya ang sakripisyo at pagmamahal ni Edjop para sa kanyang pamilya at bayan.
Sa ganitong treatment sa subject ng biopic, lumitaw ang disjoint sa pagitan ni Edjop at Joyette. Waring nakukulayan ng cynical point of view ni Joyette ang sequences ng buhay ni Edjop. Habang pinapanood ang pelikula, hindi ko maiwasang tanungin ang sarili, ito ba ay tungkol kay Edjop o tungkol sa pagkilala ni Joyette kay Edjop?
Bagaman mahusay ang paggampan ng pangunahing mga aktor, kapos ang karakterisasyon ng script para i-humanize ang “konseptong” si Edjop. Bagaman inilahad ang mga mahahalagang pangyayari sa buhay ni Edjop, nananatiling surface–level at palaisipan ang katauhan ni Edjop sa pelikula. Pinapakita man ang kanyang pagkamulat, hindi napalalim ang araw-araw niyang pakikibaka at sakripisyo sa lahat ng mga responsibilidad na tinanganan niya.
Hindi ako dinala ng pelikula na lubos na yakapin ang kanyang mga adhikain, kahit sa mga eksenang nagpapahayag siya ng kanyang pagtindig para sa karapatan ng karaniwang tao. Lapses sa script or dahil si Joyette ang frame of reference at ito ang kanyang appreciation sa buhay at pakikibaka ng kanyang ama? Ano man sa dalawa, litaw na ito ang malaking kahinaan ng pelikula para sa akin.
‘Halaw sa tunay na karanasan’ vs aktwal na kasaysayan
Sa filmmaking, lalo ng mga biopic, hindi maiwasang lagyan ng artistic license ang subject ng pelikula para sa entertainment factor. Kaiba sa paggawa ng dokumentaryo, tunay namang may kalayaan ang filmmakers na laruin ang ilang tampok na kaganapan sa buhay ng subject para mas patingkarin ang kanyang pagkatao o karanasan.
Ganito rin ang tinahak ng Edjop, bagaman, ayon sa mga bumuo ng pelikula ay limang taon ang kabuuang development ng pelikula upang tiyakin ang accuracy nito.
Halaw ang pelikula sa librong UG: An Underground Tale – The Life and Struggle of Edgar Jopson at mga interbyu ng mga kamag-anak ni Edjop. Batay sa disclaimer sa simula ng pelikula, halaw ang mga eksena sa tunay na karanasan. Subalit, isang matingkad na kritika ang naging pagtrato ng direktor at manunulat sa kasaysayan ng buhay ni Edjop. Hindi sa kanyang karakterisasyon, kundi sa mga tao at pigura sa paligid niya.
Bagaman creative retelling, nakababahalang creative decision ang pagpinta sa mga personahe ng pambansa-demokratikong rebolusyon bilang caricature ng radikal na aktibismo. Mula kay Louie Jalandoni, ang balbas-saradong manginginom na paring nagpasyang tahakin ang pinakamataas na anyo ng pakikibaka, hanggang sa hindi pinangalanang ‘Supremo’ na wari’y power-tripper foil ni Edjop, halos lahat ng personahe ay pare-parehas ng wangis: brusko, arogante, at bargas.
Sa buong pelikula, ipinakita na ang liko’t sikot ng buhay ni Edjop sa kilusang sinalihan at niyakap niya ay nagsisilbing background lamang sa kanya. Isang kabalintuaan sapagkat ang legasiya ni Edjop ay ang pagyakap sa isang adhikain na mas malaki sa kanya: ang rebolusyon at paglaban sa diktaduryang Marcos Sr. lalo na sa Mindanao, kung saan siya nagtagal at nakapaglathala ng mahalagang dokumento tungkol sa kalagayan ng mamamayan doon, na noon ay hindi pa nagagawa.
Higit pa sa husay ni Edjop, mainam sanang naipakita sa pelikula ang makatotohanang paglalahad ng kanyang karanasan at ng kanyang kontemporaryo noong panahon na iyon. Sa naging treatment ng pelikula, nagmukhang segundaryo ang accuracy sa entertainment factor. Nakababahala, sapagkat layunin pa naman ng pelikula na mamulat ang manonood sa brutalidad ng Batas Militar, ngunit pinili nitong ilahad ang ilang personahe ng rebolusyonaryong kilusan sa negatibong lente. Malaking kahinaan ng pelikula ang direksyong tinahak nito upang ipakita ang kasaysayan, dahil batbat din ng inaccuracies ang paglalahad nito sa pambansa-demokratikong kilusan noong Batas Militar. Higit pa, ang desisyon ng filmmakers na hindi man lamang palalimin ang depiksyon ng rebolusyon at armadong pakikibaka, na aktwal namang nalathala sa kasaysayan.
Kung may aral mang mapupulot sa panonood ng pelikulang ito, masasabi kong mabuti naman ang intensyon ng mga lumikha nito na ipaalala ang bigat ng sakripisyo ng daan-daang kabataang tulad ni Edjop para makamit ang kasalukuyang kalayaang natatamasa natin ngayon.
Subalit, higit pang dapat kapulutan ng aral ang mga kahinaan ng pelikula: ang pagsasabuhay ng kasaysayan sa pinilakang tabing ay nangangailangan pa rin ng makatotohanang paggampan. Ang pelikula tungkol sa isang rebolusyonaryo ay hindi dapat walang pangil, bagkus, dapat ito’y mapangahas. Sapagkat ang sanitized version ng pelikula tungkol sa isang aktibista at rebolusyonaryo ay hindi karangalan, bagkus kapinsalaan sa legasiya ng kilusan at mamamayang nakikibaka para sa pambansang demokrasya.
